از باغ ایرانی تا پاتیوی اندلسی

معماری سکوت

در فارسیِ کهن واژه‌ای بود برای باغی که دیوار دورش را گرفته: «پَردیس». یونانی‌ها آن را از ما گرفتند و قرن‌ها بعد در زبان‌های اروپایی به «بهشت» تبدیل شد: paradise، paraíso. یعنی پیش از آنکه بهشت جایی در آسمان باشد، باغی بود روی زمین، با دیواری که بیرون را بیرون نگه می‌داشت.

من معمارم، و سال‌هاست به این فکر می‌کنم که چرا بعضی فضاها آدم را آرام می‌کنند و بعضی نه. جوابی که هر بار به آن برمی‌گردم ساده است: فضایی که آرام می‌کند، اول چیزی را کنار می‌گذارد. صدای کوچه را، نگاه غریبه را، گرمای ظهر را. باغ ایرانی دقیقاً همین کار را می‌کند.

چهارباغ: نقشه‌ای برای آرامش

باغ ایرانی نقشه‌ای قدیمی دارد که به آن چهارباغ می‌گویند: دو جوی آب که هم را قطع می‌کنند و باغ را به چهار بخش تقسیم می‌کنند، و در محل تلاقی، حوض یا کوشکی. ردّ این نقشه را در پاسارگاد، در باغ کوروش، دیده‌اند. یونسکو در سال ۲۰۱۱ نُه باغ ایرانی را با هم به‌عنوان «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی ثبت کرد؛ از باغ فین کاشان تا باغ ارم شیراز و چهل‌ستون اصفهان.

در این باغ‌ها هیچ‌چیز تزئینی نیست. آب برای خنکی است و برای صدایش. درخت برای سایه است. دیوار برای سکوت است. و مرکز، همیشه مرکز هست: جایی که می‌شود ایستاد و دید که همه‌چیز به آن برمی‌گردد.

خانه‌های قدیمی ایرانی همین منطق را در مقیاس کوچک تکرار می‌کنند. از کوچه که وارد می‌شوی، از دالانی تاریک و پیچ‌دار می‌گذری و ناگهان حیاط است: آسمانِ قاب‌گرفته، حوض، چند گلدان، و سکوتی که از کوچه به اینجا نمی‌رسد. خانه رو به بیرون نیست؛ رو به درون است.

در حوضِ حیاط خانه‌مان همیشه هندوانه یا طالبی‌ای شناور بود تا در خنکای طبیعی آب سرد شود؛ عصرها، میان‌وعده‌ای بود که جانمان را تازه می‌کرد. میوه‌ها آرام در آب می‌چرخیدند، مثل من.

وقتی باغ به اندلس رسید

این ایده در سفری چندصدساله، از ایران تا شمال آفریقا، به شبه‌جزیرهٔ ایبری رسید. در قرطبه، حیاط مسجد بزرگ با ردیف درخت‌های نارنج و آبی که از میانشان می‌گذرد هنوز «پاتیوی نارنج‌ها» نام دارد. در غرناطه، در جنّةالعریف کنار الحمرا، جوی آبی بلند از وسط حیاط می‌گذرد و دو طرفش گل است. و در سویا، در کاخ آلکازار، «پاتیوی دوشیزگان» که در قرن چهاردهم برای پادشاه کاستیل ساخته شد: حوضی دراز و باریک در میان، و باغچه‌هایی پایین‌تر از سطح زمین در دو طرف.

نقشهٔ یک چهارباغ ایرانی در کنار نقشهٔ پاتیوی دوشیزگان در کاخ آلکازار سویا
راست: پاتیوی دوشیزگان در کاخ آلکازار سویا، با حوضی دراز در میان و باغچه‌های گود در دو طرف. چپ: چهارباغ ایرانی، با دو جوی متقاطع و حوضی در مرکز. نقشه‌ها بی‌مقیاس‌اند.

کسی که در ایران بزرگ شده، وقتی وارد این حیاط‌ها می‌شود، چیزی را می‌شناسد که نامش را نمی‌داند. من هم همین‌طور.

پاتیوهای سویا، امروز

بیرون از کاخ‌ها هم همین منطق زنده است. خانه‌های قدیمی سویا و قرطبه حیاطی در دل خود دارند: کاشی، فواره‌ای کوچک، دیوارهای سفید و گلدان‌هایی که از آنها شمعدانی آویزان است. قرطبه هر بهار جشنوارهٔ پاتیوها را برگزار می‌کند و یونسکو آن را در سال ۲۰۱۲ میراث معنوی بشر شناخت.

شمعدانی، همان گلی که روی بالکن خانه‌های ایرانی هم کم نیست، اینجا هم همه‌جا هست. اصلش نه از ایران است نه از اسپانیا، اما در هر دو جا گلِ خانه شده است. شاید چون هر دو فرهنگ، خانه را جایی برای مراقبت می‌دانند: گلی که هر روز آب می‌خواهد، یعنی کسی که هر روز برمی‌گردد.

باغ، سماع، و رمانی که نوشتم

وقتی «دستورِ حذف» را می‌نوشتم، سارا را از ایران به سویا بردم. راستش من سویا را انتخاب نکردم؛ سویا مرا انتخاب کرد. انگار زمین، این مادرِ همهٔ ما، می‌داند کجا می‌توانیم دوباره ریشه بدوانیم.

سارا زنی است که پنهانی سماع می‌کند: دور مرکزی می‌چرخد که دیده نمی‌شود. باغ ایرانی هم همین است: همه‌چیز رو به مرکزی دارد که خالی است، حوضی که فقط آسمان را نشان می‌دهد.

و سماعِ خودِ من، راه و مسلکی بود که مرا یک‌باره از دینی که به ارث برده بودم جدا نکرد، اما راهی تازه پیش پایم گذاشت؛ راهی که در آن خدا را نه با ترسِ عقوبت و نه با امیدِ بخشش، که با عشق به یاد آوردم.

سارا بوی شمعدانی‌های خانه‌اش را پشت سر می‌گذارد و به شهری می‌رود که حیاط‌هایش پر از شمعدانی است. رمان دربارهٔ خدایی است که پاسخ نمی‌دهد و ماشینی که همه‌چیز را پاسخ می‌دهد؛ اما شاید جواب، جایی میان این دو باشد: گلی روی بالکن، و دو پا روی زمین.

سعدی کتابش را «گلستان» نامید، باغ گل، و نوشت گل باغ چند روزی بیش نمی‌پاید، اما گلستان او همیشه خوش است. معماری باغ ایرانی و پاتیوی اندلسی هم همین را می‌گوید: آرامش را نمی‌شود نگه داشت، اما می‌شود برایش جایی ساخت.


«دستورِ حذف»، رمانی کوتاه دربارهٔ ایمان، عشق و هوش مصنوعی‌ای که می‌خواهد پاکش کنند، که میان سویا و زوریخ می‌گذرد. آوا رفیعی نویسنده و معمار ایرانی است و در بارسلون زندگی می‌کند.